Днасці з вышэйшымі законамі графічнай

Культуры пры тонкім выкарыстанні лінейных

і плоскасных кантрастаў. Гэта адзначалі да-

следчыкі народных промыспаў, арганіза-

тары выставак яшчэ ў 1920—30-я гг.

«Вельмі характэрны, — пісала польская да-

Следчыца Я.Арынжына, — белы непалі-

ваны посуд з тугаплаўкай гліны, аздоблены

Арнаментам з чырвонай жапезістай гліны,

Які вырабляюць у Гарадной і на Валыні

(Кульчын і Астрог). Асабліва вытанчаным

Традыцыйным выглядам вызначаюцца вы-

рабы з Гарадной. Хоць такога багацця ўзо-

раў, як, напрыклад, на Гуцульшчыне, тут не

Сустракаецца, аднак формы посуду больш

дасканалыя і захоўваюць даўнія трады-

Цыі» 28

Гарадная — толькі крайні паўночны пункт

у шэрагу ганчарных цэнтраў, якія склада-

Юць значны арэал пашырэння белаглінянай

керамікі. На Валыні гэта асяродкі ў Ровен-

Скай вобласці: Нігавішча, Яцулі, Крывіца,

Літвішча, Залішчаны. Блізкія аналогіі ў фор-

мах і дэкоры прасочваюцца ў кераміцы Ся-

рэдняга Падняпроўя. Белагліняная кераміка

Была пашырана на тэрыторыі басейна Пры-

Пяці, што паказвае на значны арэап быта-

вання адной з самых яркіх з'яў, здаўна ты-

повых дпя паўднёвага захаду Цэнтральнай

Еўропы.

Адметнасць керамікі паўночнага захаду

Беларусі (Панямоння) вызначаецца своеа-

Саблівасцю яе вытворчасці. Тут пераважалі

Невялікія ганчарныя цэнтры пераважна

Сельскага тыпу, у якіх да сярэдзіны 20 ст.

Посуд выраблялі архаічным кальцавым на-

Лепам з наступнай даводкай яго на ручным

Ганчарным крузе. Гзтая традыцыя ідзе тут

Ад ранняга жалезнага веку і вядомая на

значных тэрыторыях — у лясной паласе Еў-

рапейскай Расіі, у Літве, паўднёвых славян.

Аднак менавіта на паўночным захадзе Бе-

ларусі ляпная кераміка ў спалучэнні з гарта-

Ваннем займала да апошняга часу досыць

Кампактную зону.

М.А р э х аў, М.Ш чадзінскі. Ганчарны

Посуд. 1970-я гады. Гліна, тачэнне, ангобны

Роспіс, глазураванне. Бабінавічы Лёзненска-

Га раёна.

Збан і гляк. 1930-я гады. Гліна, тачэнне,

глазураванне. Паўднёвая Беларусь.

Народнае мастацтва Беларусі

ваўся на ўказаных тэрыторыях амаль без

змен да апошняга часу, абумовіў і дзіво-

Снае падабенства мастацкага аблічча выра-

баў з іх простымі, суровымі, злёгку асі-

Метрычнымі формамі, падкрэсленымі 2—3

Выціснутымі хвалістымі паяскамі — ста-

Ражытным сімвалам вады. У гэтым пада-

бенстве лёгка пераканацца, калі параўнаць

Кераміку Панямоння з аналагічнымі выра-

Бамі не толькі суседніх тэрыторый, але і,

скажам, некаторых ганчарных цэнтраў

Югаславіі.

Блізкая па сваім характары і кераміка Па-

азер'я, асабліва яго заходняй часткі. Масіў-

насць, слабапрафіляванасць, «стаўбунава-

тасць» формаў керамікі дакладна пад-

Крэслівае тутэйшая назва гладыша —

стаўбун. Яшчэ адна, паралельная назва —

берасцень — адлюстроўвае тыпова мясцо-

Вую традыцыю абплятаць гліняны посуд бе-

Расцянымі стужкамі. Хоць рабіпася гэта з

Чыста практычнымі мэтамі (для трываласці,

Павышэння цеплаёмістасці), у кантэксце гэ-

тай работы нельга не адзначыць маляў-

Збан. 1930-я гады. Гліна, тачэнне, глазура-

Ванне, драцяная аплётка. Гомельшчына.

БДМНАП.

Архаічны спосаб вытворчасці прыкметна

абмяжоўваў мастацкія магчымасці ганча-

роў. Кераміка Панямоння вызначаецца па-

раўнаўча нешырокім асартыментам, што

абмяжоўваўся пераважна посудам утыліта-

рнага прызначэння простых формаў. Гар-

Шкі, гладышы, цёрлы звяртаюць на сябе

ўвагу слабапрафіляванымі формамі. Выраб

У працэсе вытворчасці спіральна-кальцавым

налепам з малапластычнай гліны быў блізкі

да цыліндра, затым яго ў патрэбных мес-

Цах злёгку пашыралі ці звужалі, аднак фо-

Рма вырабу ніколі не дасягала такой даска-

Наласці і разнастайнасці, як пры тачэнні на

быстраходным ганчарным крузе. Праўда,

якраз дзякуючы гэтаму тут быў пашыраны

такі від посуду, як ваза ці доўгая латушка.

Пасудзіны пад назваю латка здаўна вядо-

мыя на значных тэрыторыях, яны ўпаміна-

юцца ў старажытнарускай літаратуры («ва-

ряху в ладках»)29, аднак доўгія латушкі ру-

чной лепкі мелі пашырэнне толькі ў пэўным

рэгіёне — на Панямонні, Рускай Поўначы,

у літоўцаў, паўднёвых славян.

Архаічны спосаб вытворчасці, што заха-

А.К ірычак. Ганчарны посуд. 1995• Гліна,

Тачэнне, гартаванне. Салігорск.

Гляк. 1930-я гады. Гліна, тачэнне, глазура-

ванне. Лоеўскі раён.

Ганчарства

Нічае, каларытнае аблічча керамікі, аплеце-

Най залацістымі стужкамі бяросты.

На ўсходнеславянскіх землях абплятанне

керамікі бяростай выкарыстоўвалася, ві-

даць, здаўна і было пашырана на значных

тэрыторыях паўночнай часткі Усходняй Еў-

Ропы. У канцы 19 — першай палове 20

Стагоддзя яна займала кампактны арэал,

што ўключаў заходнюю частку Паазер'я і

Суседнія тэрыторыі Літвы.

Разам з тым у гэтым рэгіёне акрамя не-

вялікіх сельскіх ганчарных цэнтраў з іх ар-

Хаічным спосабам вытворчасці дзейнічалі і

Буйныя гарадскія і местачковыя асяродкі

(Глыбокае, Дзісна, Бешанковічы, Чашнікі) з

фармоўкай посуду на быстраходным ган-

Чарным крузе, частковым ці суцэльным

глазураваннем, падпаліўнай ангобнай раз-

малёўкай расліннага характару белага,

карычневага, зялёнага колераў (Дзісна

Мёрскага раёна). Аднак характэрна тое,

што ў формах гэтага посуду прыкметны

ўллыў архаічнай ляпной керамікі. Вырабы

грузныя, масіўныя, шыракагорлыя, некато-

Рыя з іх традыцыйна аплецены бяростай.

Чайнік. Канец 19 cm. Гліна, тачэнне, глазу-

Раванне. Івянец Валожынскага раёна. ДМЭ.

На Беларускім Падняпроўі ганчарны

промысел быў пашыраны больш як у 70

Ганчарных цэнтрах — і невялікіх сельскіх

(Ляды Дубровенскага раёна, Новая і Ста-

рая Будаўка, Сухачэва, Рыдамль Талачын-

Скага раёна, Лядневічы, Лісічына Сеннен-

скага раёна, Літвінавічы, Благаўка, Русакі

Шклоўскага раёна), і буйных гарадскіх і ме-

стачковых (Дуброўна, Чавусы, Крычаў,

Мсціслаў, Магілёў, Копысь Аршанскага ра-

ёна, Бабінавічы Лёзненскага раёна). і ў тых,

і ў другіх, за рэдкім выключзннем (Стары і

Новы Дзедзін Клімавіцкага раёна), кары-

Сталіся нажнымі быстраходнымі кругамі і

Пластычнымі глінамі, што дазваляла выраб-

Ляць танкасценныя зграбныя вырабы разна-

Стайнага асартыменту. Тут паралельна

бытавалі ўсе віды утылітарна-мастацкай

апрацоўкі: глазураванне, дымленне, гарта-

ванне. Аднак пры ўсёй гэтай разнастайнасці

для формаў падняпроўскай керамікі хара-

ктэрная агульная падоўжанасць, строй-

Насць, зграбнасць сіпуэта мяккай мадэлі-

роўкі, падкрзсленага маляўнічымі пацёкамі

Палівы, сціплым лінейна-хвалістым прачэр-

Міска. 1930-я гады. Гліна, тачэнне, эмалі,

глазураванне. Ракаў Валожынскага раёна.

МСБК.

А.Навумовіч. Ганчарны посуд. 1979.

Гліна, тачэнне, глазураванне. Дарасіно Лю-

Банскага раёна.

Народнае мастацтва Беларусі

Чаным дэкорам ці нескладанан, але ма-

ляўнічай ангобнай размалёўкай белага ко-

Леру (Бабінавічы).

Найбольш прыкметна гэта выяўляецца ў

Форме гладыша (гарлач, кушын, жбан).

Тулава яго маленькае, амаль шарападоб-

нае, выразна фіксуецца лінія пераходу ў

Высокую цыліндрычную шыйку з невялікім

Валікам на венчыку. Гэтая прыкмета ад-

рознівае мясцовыя вырабы ад масіўных

формаў паўночнага захаду Беларусі ці кру-

Глявых караткагорлых — Заходняга Па-

Лесся.

Кераміка Цэнтральнай Беларусі сінтэза-

вала ў сабе асноўныя асаблівасці іншых

рэгіёнаў. Тут дзейнічалі і невялікія сельскія

Ганчарныя цэнтры з некалькімі майстрамі,

Што выраблялі гартаваную кераміку нешы-

Рокага асартыменту (Сяроды, Лыжычы

Мядзельскага раёна, Крачаты Стаўбцоў-

Скага раёна, Сямёнавічы Уздзенскага ра-

На, Дарасіно Любанскага раёна, Галавачы

Маладзечанскага раёна), і буйныя гарадскія

І местачковыя асяродкі з высокаразвітым

узроўнем рамяства (Ракаў, Івянец, Бары-

саў, Смілавічы, Смалявічы).

Сярод апошніх асаблівай увагі заслугоў-

Вае Івянец: не толькі з-за шырыні і разна-

стайнасці асартыменту вырабаў з іх вы-

сокім мастацкім узроўнем, але і як пры-

Клад ператварэння традыцыйнага промыслу

ў дзяржаўнае прадпрыемства з усімі па-

зітыўнымі і негатыўнымі вынікамі.

У 19 — пачатку 20 стагоддзя Івянец сла-

віўся як адзін з найбольш буйных ганчарных

цэнтраў Беларусі з высокаразвітым узроў-

Нем рамяства. Тут склаліся цэлыя дынастыі

патомных ганчароў (Сасноўскія, Малчано-

Вічы, Падліпскія, Собалі, Лотышы, Круглін-

Скія, Судакевічы), што працягвалі і развівалі