Іх стылістыку. Калі зыходзіць з апісання,

яны былі блізкія па характары да вырабаў

шырокавядомага промыслу ў Шамагоддзі

каля Вялікага Усцюга (Расія), Хутчэй за ўсё,

Бытаванне промыспу па вырабе берасця-

ных праразных рэчаў у Магілёве — з'ява

Адзінкавая, магчыма, занесеная аднекуль.

У той жа час паўсюль бытавала аздаб-

ленне дробных вырабаў (сальнічак, табаке-

рак) нарэзкай зубчыкаў па краях берасця-

Ных стужак. Кожны наступны слой бяросты

З зубчастымі краямі рабіпі вузейшы, ат-

рымліваўся выраб з выпуклымі сценкамі,

Суцэльна аздобленымі радкамі зубчастага

Арнаменту. Відаць, гэта досыць старажыт-

Ны і пашыраны від дэкору, ён вядомы мно-

Гім народам, якія захавалі яго старажытныя

Праявы, — карэлам, комі і інш.

У сучасным народным побыце вырабы з

Бяросты практычна не сустракаюцца. He

Мелі поспеху і спробы заняцца вытворча-

сцю берасцяных вырабаў на прадпрые-

мствах мастацкіх промыспаў, хоць такія

спробы нельга назваць няўдалымі ці не ад-

Паведнымі традыцыям. Берасцянікі, кароб-

кі, падстаўкі дпя алоўкаў і іншыя вырабы

дзкаратыўнага і сувенірнага прызначэння,

Аздоблёныя традыцыйным штампаваным

дэкорам, амаль бездакорныя ў мастацкіх

адносінах, аднак, так і засталіся на ўзроўні

пошукаў асобных майстроў. Магчыма,

прычыну варта шукаць не столькі ў сферы

Вытворчасці на прадпрыемствах мастацкіх

промыслаў, колькі ў тым, што творы бела-

рускіх майстроў не змаглі канкурыраваць з

прадукцыяй больш развітага промыслу ў

Расіі.

У канцы 19 ст. і асабліва ў 1-й палове 20 ст.

ажурныя папяровыя ўзоры можна было ба-

чыць практычна ў любым інтэр'еры сялян-

Скага жылля. Новы кароткачасовы росквіт

яны перажылі ў пасляваеннае дзесяцігод-

дзе, затым канчаткова зніклі, пакінуўшы

спед толькі ў чалавечай памяці. Выразаныя

З таннага нетрывалага матэрыялу, выцінанкі

штогод, a то і некалькі разоў на год замя-

няліся на новыя, старыя ўзоры без жалю

Вырабы з саломы, лазы, бяросты, паперы

Выкідвалі, таму адшукаць іх сёння — мар-

Ны занятак. He згадваюць іх у сваіх працах

даследчыкі матэрыяльнай і духоўнай куль-

туры, не паклапаціліся ў свой час сабраць

Музеі.

Ігнараванне выцінанак даспедчыкамі на-

Роднай культуры можна тлумачыць адно-

сна познім ажыўленнем беларускай этна-

графічнай і, тым больш, мастацтвазнаўчай

навукі, капі ўвага аддавалася ў першую ча-

Ргу больш традыцыйным, старажытным і

Пашыраным відам народнага мастацтва.

Непараўнальна лепшае становішча ў сусе-

дзяў: польскія, літоўскія, украінскія даслед-

Чыкі могуць абапірацца на публікацыі нават

Пачатку стагоддзя, на багатыя музейныя ка-

Лекцыі.

Што да беларускіх выцінанак, то з-за

ўжо згаданых прычын даводзіцца задавапь-

Няцца толькі найбольш агульным асвятлен-

нем іх рэгіянальных і відавых асаблівасцяў,

Дынамікі развіцця за амаль стогадовую гіс-

Торыю, пачынаючы ад найбольш старых

узораў, якіх амаль не захавалася і, відаць,

Ужо не знойдзецца. Матэрыял, што тут

Выцінанкі разеткавага тыпу. 1920-я гады.

Ваўкавыскіраён.

Разглядаецца, адносіцца пераважна да па-

Сляваеннага часу — позняга і не самага яр-

кага перыяду ў гісторыі гэтага віду наро-

днага мастацтва, калі ўжо былі забытыя

Многія прыёмы і спосабы вырэзвання, на-

звы матываў, страціліся рэгіянальныя асаб-

Лівасці. Больш за тое, нават ад гэтага не на-

дта аддаленага перыяду не захаваліся аў-

тэнтычныя ўзоры, а паказаныя тут выцінанкі

выкананы майстрыхамі па ўспамінах, што

непазбежна ўплывае на характар вырабаў.

Многія меркаванні даводзіцца выказваць на

параўнальным матэрыяле суседніх наро-

даў.

Нельга не адзначыць пры гэтым, што

Адносіны да выцінанак як віду народнага

Мастацтва неадназначныя. У польскім ма-

стацтвазнаўстве яны з поўным правам лі-

Чацца гонарам польскага народнага маста-

цтва. Значныя працы прысвечаны ўкра-

інскім, літоўскім, славацкім выцінанкам. У

Той жа час даследчыкі рускага народнага

Мастацтва іх нават не згадваюць, хоць папя-

ровыя ўзоры былі вядомыя ў побыце рус-

кага народа. Такое іх ігнараванне ўвогуле

Выцінанкі ў інтэр'еры народнага жылля.

Я гады. Павіцце Кобрынскага раёна.

Народнае мастацтва Беларусі

Можна зразумець: рускае народнае маста-

цтва ўключае многія арыгінальныя глыбока

Традыцыйныя віды, тут жа — вырабы з не-

Традыцыйнага матэрыялу, якія часта высту-

палі ў якасці часовага і больш таннага за-

менніка тканін, карункаў, вышыўкі. Тым не

Менш у дадзеным выпадку варта кіравацца

Прынятым у навуцы аб народным маста-

Цтве правілам: калі нейкі від творчасці пера-

жыў больш за тры пакаленні майстроў

(г.зн. больш за паўстагоддзе), яго можна

Адносіць да традыцыйнага народнага ма-

стацтва. Перыяд жа актыўнага бытавання

выцінанак даўжэйшы, і за гэты час выпра-

цаваліся характэрныя ўласныя і адначасова

Глыбока традыцыйныя мастацкія сродкі і

Прыёмы, што дазволіпа выцінанкам ар-

ганічна ўключыцца ў інтэр'ер народнага

жылля, не ўступаючы ў дысананс з іншымі

Відамі народнага мастацтва.

I ўсё ж пры гэтым нельга не адзначыць,

што няпоўнае стагоддзе бытавання выціна-

Нак — не надта значны перыяд у эвалюцыі

Народнага мастацтва, каб выпрацаваць та-

к у ю дасканаласць формаў і дэкору, як,

Скажам, у разьбе, кераміцы, ткацтве, вы-

шыўцы. Таму ў мастацтве выцінанак шмат

выпадковых матываў, чужых уплываў, пе-

Раймапьніцтва; побач з дасканалымі, тра-

дыцыйнага стылю ўзорамі нямала і звычай-

Най самадзейнасці.

Выцінанкі маюць старажытную гісторыю,

звязаную з вынаходствам паперы ў стара-

Жытным Кітаі. У познім сярэднявеччы праз

Персію і Турцыю яны трапляюць у Еўропу і

ў 18—19 стагоддзях былі ўжо пашыраны

амаль па ўсёй яе тэрыторыі. Адна з разна-

віднасцяў — сілуэты — была надта папуля-

рная ў дваранскім і гарадскім асяроддзі55,

Імі займаліся многія вядомыя мастакі56. Вы-

Разаныя з чорнай паперы сілуэтныя партрэ-

Ты, фігуры людзей і нават цэлыя сюжэтныя

Кампазіцыі аздаблялі сядзібныя інтэр'еры,

дамскія альбомы, выкарыстоўваліся як па-

Дарункі.

Аднак народныя выцінанкі аналогій з сілу-

этамі не выяўляюць і маюць іншае пахо-

джанне. Іх узнікненне і бытаванне абумоў-

лены двума асноўнымі фактарамі: пашы-

Рэннем у народным побыце паперы і

зменамі ў характары інтэр'ера жылпя бе-

ларусаў (як і іншых суседніх народаў). Ужо

ў канцы 19 ст. курныя хаты былі амаль усю-

Ды выцеснены «чыстымі», што дало магчы-

Масць іх аздобіць, надаць больш прывабны

выгляд. Інтэр'ер народнага жылля запоўнілі

мастацкія тканіны, вышыўка, карункапля-

ценне, узбагаціліся формы і дэкор драўля-

ных і керамічных вырабаў, з'явіўся роспіс

Па дрэве, шкле, палатне. Такое прыкмет-

нае ажыўленне народнай мастацкай твор-

Часці актывізавала не толькі развіццё тра-

дыцыйных, але і пошукі новых сродкаў

Аздаблення, засваенне калісьці маладасту-

пных матэрыялаў. Прамысловая вытвор-

Часць паперы зрабіпа яе адносна таннай і

Даступнай, і народныя майстры не маглі не

ацаніць па-свойму цікавы, лёгкі ў апрацоў-

Цы, з уласнымі характэрнымі асаблівасцямі

Матэрыяп. Карункі з белай, чорнай ці каля-

Ровай паперы аздобілі сцены, бэлькі, па-

ліцы для посуду і абразоў, выконваючы

тую ж дэкаратыўную ролю, што і посцілкі,

Ручнікі, распісныя куфры, саламяныя па-

Вукі. «У добрай гаспадыні нават каля печкі

былі выразаныя фіранкі», — казалі ў нека-

Торых вёсках Панямоння.

Аднак нетрывалы матэрыял і лёгкасць

Выканання выцінанак абумовілі адпаведныя

адносіны да іх. Папяровыя ўзоры не збера-

Галі, як, напрыклад, арнаментаваныя ручні-

кі, што перадаваліся з пакалення ў пакален-

Не. Перад святамі, звычайна да Вялікадня,

Калі мылі, чысцілі, бялілі жыллё, старыя вы-

Цінанкі мянялі на новыя, бо за год яны пас-

пявалі набыць непрывабны выгляд. Захоў-

Ваць жа іх з практычнага пункту гледжання

Не мела сэнсу.

Як відаць, пашырэнне выцінанак у наро-

дным побыце беларусаў (як і іншых сусед-

ніх народаў) у канцы 19 — 1-й палове 20

Стагоддзя — з'ява натуральная, выкліканая

аб'ектыўнымі прычынамі. Таму нельга зга-

Дзіцца са сцвярджэннем польскага даспед-

чыка І.Грабоўскага, быццам беларускія і

ўкраінскія выцінанкі інспіраваныя польскімі

ўзорамі57, якім і сапраўды трэба аддаць на-

лежнае за іх высокі мастацкі ўзровень і ма-

савасць бытавання. Блізкасць матываў і

формаў польскіх, беларускіх, украінскіх,

літоўскіх, славацкіх выцінанак — не абавяз-

кова сведчанне запазычанняў. Яна можа

Быць выклікана аднолькавымі прыёмамі