Да пытання аб вывучэнні генэзісу літаратурнага твора.

Слова генэзіс азначае паходжанне, узнікненне, працэс адукацыі і першапачатковага станаўлення таго або іншага прадмета (з'явы), здольнага да развіцця (эвалюцыі). У дачыненні да літаратуры як цэламу гэты тэрмін фіксуе гістарычнае паходжанне мастацкай славеснасці, звяртаючы нас да эпох архаічным і, у прыватнасці, да станаўлення родаў літаратуры.

Генэзісам асобнага твора з яго тэкставымі ўласцівасцямі завуць нешта зусім іншае, а менавіта - шлях ад мастацкай задумы да яго ажыццяўленню. Гэты аспект літаратурнай творчасці шмат гадоў вывучаў Піксанаў (на прыкладзе камедыі "Гора ад розуму" Гогаля). Лічачы, што генетычны разгляд літаратуры - гэта першым чынам вывучэнне творчай гісторыі асобных твораў, дадзеная вобласць літаратуразнаўства звязана з тэксталогіяй і нязменна на яе абапіраецца. Вывучэнне творчай гісторыі твора ў наш час пазначаецца тэрмінамі генэзіса тэксту і дынамічная паэтыка.

Існуе і трэцяе значэнне слова "генэзіс", для літаратуразнаўства найболей істотнае. Гэта сукупнасць фактараў (стымулаў) пісьменніцкай дзейнасці, якія маюць месца як у вобласці мастацкай славеснасці і іншых выглядаў мастацтва, так і за іх межамі. Дадзены аспект літаратурнага жыцця мы пазначаем словазлучэннем генэзіс літаратурнай творчасці. Вывучэнне стымулаў дзейнасці пісьменнікаў важна як для ўразумення сутнасці асобных твораў, так і для разумення літаратурнага працэсу заканамернасцяў развіцця славеснага мастацтва.

Засваенне генэзіса літаратурнай творчасці ў складзе навукі аб літаратуры другасна па стаўленні да вывучэння саміх твораў. "Усякі генетычны разгляд аб'екта павінна папярэднічацца зразуменнем яго ўнутрана-канстытутыўнага сэнсу". Аднак у гісторыі літаратуразнаўства генетычныя штудыі папярэднічалі вывучэнню саміх літаратурных твораў у іх шматпланавасці і цэласнасці. Яны ці ледзь не пераважалі ў навуцы аб літаратуры аж да 1910-1920-х гадоў.

Вывучэннем генезісу літаратурнага працэсу займаліся літаратурныя школы.

Літаратурныя школы:

· якія арыентуюцца на пазамастацкія фактары

- культурна-гістарычная (20-я гг. 19 ст.)

- сацыялагічная школа

· якія арыентуюцца на ўнутраных літаратурных стымулах

- кампаратывісцкі кірунак (19 ст.)

- фармальная школа (“форма”) (20-я гг. 20 ст.)

- міфалагічная школа (19 ст.)

· якія арыентуюцца на ўнутраны свет аўтара

- біяграфічны метад (19 ст.)

- псіхалагічная школа

 

 

Прынцыпы разгляду літаратурнага твора.

У шэрагу задач, выкананых літаратуразнаўствам, вывучэнне асобных твораў займае вельмі адказнае месца. Усталёўкі і далягляды засваення славесна-мастацкіх тэкстаў у кожнай з навуковых школ і ў кожнага буйнога і своеасаблівага навукоўца свае, адмысловыя. Разам з тым у літаратуразнаўстве выразна праглядаюцца нейкія ўніверсальна значныя падыходы да тварэнняў славеснага мастацтва. Умацаваліся такія паняцці, характарызавалыя методыку вывучэння твораў, як навуковае апісанне, аналіз, інтэрпрэтацыя; унутрытэкставы і кантэкстуальны разгляд.

1. АПІСАННЕ І АНАЛІЗ

Сутнасць твора не можа быць дасягнута пэўна і пераканаўча пасродкам вымання з яго асобных меркаванняў апавядальніка, персанажа, лірычнага героя, шляхам каментавання і абмеркавання. Таямніцы мастацкіх тварэнняў адчыняюцца літаратуразнаўчай думай толькі на аснове непрадузятага і дбайнага разгляду агульнай сукупнасці тэкставых фактаў, у выніку вывучэння формы ў яе шматпланавасці, са ўсімі яе кампанентамі і нюансамі.

Зыходная задача філолага па стаўленні да мастацкага тварэння складаецца ў апісанні таго, што ў ім фармалізавана (маўленчыя адзінкі; пазначаныя прадметы і дзеянні; кампазіцыйныя счапленні). Навуковым апісаннем прынята зваць першапачатковы этап даследавання, а менавіта - фіксаванне дадзеных эксперыменту і назірання. У сферы літаратуразнаўства, натуральна, дамінуе назіранне. Апісанне мастацкага тэксту непарыўна звязана з яго аналізам.

Апісанне і аналіз літаратурна-мастацкай формы не з'яўляюцца заняткамі механічнымі. Гэтая справа творчая: абапіраючыся на ўласнае чытацкае ўспрыманне, выкарыстаючы свае прафесійныя навыкі і веды, літаратуразнавец адлучае ў творы важнейшае ад меней істотнага, актыўна значнае ад больш або меней нейтральнага, дапаможна-службовага, часова выпадковага.

2. ЛІТАРАТУРАЗНАЎЧЫЯ ІНТЭРПРЭТАЦЫІ

У адрозненне ад звычайных чытацкіх, а таксама эссэісцкіх і мастацка-творчых разуменняў літаратурнага твора (у якіх суцэль могуць пераважаць эмоцыі і інтуіцыі) уласна літаратуразнаўчае засваенне сэнсу неабходна абапіраецца на апісанне і аналіз формы.

Літаратуразнаўчыя інтэрпрэтацыі (нават самыя сур'ёзныя і глыбокія) не ў стане вычарпаць утрыманні тварэнняў славеснага мастацтва, бо ў іх далёка не ўсё валодае поўнасцю і нязменна застаецца таямніцай, якая падахвочвае да інтэлектуальных пабудоў -ініцыятыўным і творчым.

Мы мае права сфармуляваць некаторыя тэарэтычныя становішчы адносна літаратуразнаўчых інтэрпрэтацый.

Па-першае: мастацкі змест не можа быць вычарпаны якой-небудзь адзінкавай трактоўкай твора. Літаратуразнаўчыя інтэрпрэтацыі здольныя ўбіраць у сябе толькі адносныя ісціны.

Па-другое: нельга не лічыцца з неаднаразова выказваючыміся меркаваннямі аб тым, што літаратуразнаўчым трактоўкам славесна-мастацкіх тварэнняў належыць быць першым чынам аргументаванымі і выразнымі, якія ўлічваюць складаныя і шматпланавыя сувязі з цэлым кожнага тэкставага элемента.

І па-трэцяе: літаратуразнаўчыя інтэрпрэтацыі здабываюць ёмістасць і глыбіню, калі іманентнае вывучэнне суправаджаецца і падмацоўваецца кантэкстуальным разглядам твора.

3. КАНТЭКСТУАЛЬНАЕ ВЫВУЧЭННЕ

Тэрмін "кантэкст" трывала замацаваўся ў сучаснай філалогіі. Для літаратуразнаўца гэта - бязмежна шырокая вобласць сувязяў літаратурнага твора з знешнімі яму фактамі як літаратурнымі, тэкставымі, так і знешнемастацкімі і пазатэкставымі. Кантэксты творчасці пісьменніка вельмі рознапланавыя, шмат у чым вызначаюць рысы літаратурна-мастацкіх твораў і нярэдка даюць аб сабе ведаць ў іх складзе, а таму годныя самога пільнай увагі літаратуразнаўцаў.

Адрозныя найблізкія (найболей пэўныя і якія могуць побыту больш або меней выразна канстатаваныя) і выдаленыя (больш агульныя і часта не валодаючыя пэўнасцю) кантэксты літаратурных твораў. Першыя - гэта і творчая гісторыя твора, захаваная ў чарнавіках і папярэдніх варыянтах, і біяграфія аўтара, і ўласцівасці яго асобы, і яго асяроддзе. Другога роду кантэксты - гэтае з'явы сацыяльна-культурнага жыцця сучаснасці аўтара, а таксама феномены "вялікага гістарычнага часу", якім ён датычны.

Кантэкст у якім ствараецца літаратурны твор, не мае колькі-небудзь вызначаных рамак: ён бязмежна шырокі.

Кантэкстуальны разгляд літаратурных твораў, што відавочна, не можа быць вычарпальна поўным: яно па неабходнасці выбарча.

 

 

Стыль пісьменніка.

Стыль паэта (ад грэч. — грыфель для пісання) — ідэйна-мастацкая своеасаблівасць творчасці паэта. З’яўляючыся канкрэтным увасабленнем адзінства зместу і формы, выяўляецца ў тым, пра што (ідэі, праблемы, матывы, пафас) і як (асаблівасці мовы, рытмікі, строфікі і г. д.) піша паэт. Залежыць ад тыпу творчасці, метаду літаратурнага, якімі карыстаецца аўтар, ад яго светапогляду, творчага вопыту, агульнай культуры, мастацкіх схільнасцей. Так, стыль Я. Купалы мы вызначаем як рамантычны, у той час як стыль Я. Коласа — рэалістычны. Аднак гэта — самае агульнае вызначэнне С. П. Толькі канкрэтны аналіз можа паказаць, што характэрна для стылю таго ці іншага паэта, чым адзін паэт адрозніваецца ад другога. Часам С. П. разумеюць вельмі вузка — толькі як моўную выяўленчую сістэму паэта. Здараецца, што гэтым тэрмінам абазначаюць ідэйны змест творчасці, у той час як С. П. — гэта вобразны змест ці, інакш, змястоўная вобразнасць. Паэты, блізкія сваім стылем, у межах аднаго метаду мастацкага могуць утвараць с т ы л ё в у ю п л ы н ь. Вядучымі стылеўтваральнымі фактарамі ў да- дзеным выпадку становяцца кампаненты зместу або формы ці тыя і другія разам. «Ціхая», «гучная», асацыятыўна-метафарычная, канкрэтна-аналітычная, выяўленча-апісальная, дыдактычна-павучальная, медытатыўная паэзія — гэтыя і іншыя ўмоўныя тэрміны, што сустракаюцца ў сучасных крытычных працах, выкліканы да жыцця спробай акрэсліць стылёвыя плыні сённяшняй паэзіі.

Мастацкі стыль і метад. Метад - агульны прынцып творчага стаўлення мастака да пазнавальнай рэчаіснасці. У сучасным літаратуразнаўства адрозніваюць: стылі твораў, стылі тых або іншых этапаў літаратурнага працэсу, індывідуальнасць, групавыя, азначэнне кірункаў, плыняў, стылі, нясучыя водбліск тых або іншых родаў, жанраў, стылі традыцыйныя і наватарскія.