Скай народнай творчасці, як ужо адзнача-

Лася, супадае па часе з панаваннем кла-

сіцызму і мадэрнізму ў прафесійным

дэкаратыўна-прыкладным мастацтве канца

Ст. Класіцыстычны метад у народнай

творчасці праявіўся ў вышыўцы, архітэкту-

Рным дэкоры, роспісах на кераміцы, арна-

Ментальнай разьбе. Далейшае развіццё на-

Роднага мастацтва, асабліва з сярэдзіны 20

ст., ішло па шляху адмаўлення ад кампа-

Зіцыйных схем класіцызму і набліжэння яго

да тыпу дэкарыроўкі, характэрнай для ба-

рока. Аднак гэта не паўтарэнне мінулага.

На ўвазе маецца толькі дух, характар дэка-

ратыўна-прыкладнога мастацтва барока з

яго магутнай неўтаймоўнасцю, жыццярада-

снай дэкаратыўнасцю, жывымі і сакавітымі

вобразамі і фарбамі. Гэта і прыйшло ў

Наша народнае мастацтва — дынамізм,

Манументальнасць, фарсіраванае выкары-

станне дэкаратыўных і пластычных магчы-

масцяў матэрыялу, імкненне па-новаму і з

Большай доляй рэалізму перадаць вобразы

Рэчаіснасці. Дастаткова глянуць хоць бы на

Беларускія браныя тканіны з іх смелымі ко-

Леравымі і кампазіцыйнымі вырашэннямі ці

На саламяную пластыку, у якой праявіліся

Схаваныя магчымасці матэрыялу. Гэта но-

Вае, сучаснае народнае мастацтва, у якім

Душа чалавека павярнулася да нас рада-

Снымі, светлымі гранямі.

Аднак развітая дэкаратыўнасць — з'ява

Яшчэ не зусім распрацаваная. Некаторыя

даспедчыкі схільныя наогул адмаўляць

эстэтычнае значэнне шэрагу твораў новага

дэкаратыўнага напрамку, абвяшчаючы іх

Выпадковымі, самадзейнымі. Зразумела,

не ўсе яны раўназначныя. У роспісах су-

Стракаюцца нятворчыя работы, некаторыя

браныя тканіны паўтараюць фабрычныя, у

вышыўцы адчуваецца пераймальнасць, у

драўлянай пластыцы прыкметны адыход ад

Народнай асновы і арыентацыя на прафе-

сійную скульптуру. I ўсё ж па асобных не-

гатыўных прыкладах не варта меркаваць

пра з'яву ў цэлым.

Возьмем, да прыкладу, вышыўку адволь-

най гладдзю, што пашырылася ў народным

побыце беларусаў у 1-й палове 20 ст. У ёй

не ўсё арыгінапьнае і традыцыйнае. Па су-

Тнасці гэта новая, на першым этапе сама-

дзейная з'ява, але яна стала масавая, і ў

Многіх рэгіёнах, асабліва на Палессі, былі

створаны высокамастацкія ўзоры (калі не

ўлічваць яўных перайманняў безгустоўных

антымастацкіх узораў, што распаўсюджва-

Ліся друкаванай прадукцыяй). У яркіх асі-

Метрычных букетах, вазонах, гірляндах —

Колеравая і кампазіцыйная завершанасць,

Строгасць і лаканізм ліній і колеру, улас-

Цівых і глыбока традыцыйнаму палескаму

Дэкору, напрыклад у тэхніцы падліковай

Інтэр'ер сучаснага жылля. Вулька I Луніне-

Цкага раёна.

Народнае мастацтва Беларусі

Гладзі ці бранага ткацтва. На першы погляд

новае і нечаканае, па сутнасці, з'яўляецца

Натуральным працягам і развіццём ста-

ражытнага, традыцыйнага. He ўзнікае супя-

Рэчнасці паміж папескім канструкцыйным

Неарнаментаваным чарпаком з яго ярка вы-

яўленай функцыянальнасцю і звонкай гла-

дзевай вышыўкай на ручніках, фіранках,

накідках, абрусах з іх яўна дэкаратыўнаю

роляю ў інтэр'еры. Нягледзячы на розніцу

ў ступені дэкаратыўнага афармлення, яны

Вядуць адзіную, гарманічную лінію развіцця

Папескай культуры, Гэта ж можна сказаць і

Пра карункі, вязаныя кручком, якімі завяр-

Шаюцца ручнікі і абрусы, пра роспісы па

Шкле, дрзве і тканіне, пра браныя дываны,

Саламяную пластыку і іншыя віды сучаснай

Народнай творчасці, Лепшыя з іх — са-

праўдныя ўзоры народнага мастацтва, якія

арганічна ўключаюцца ў адзіную лінію раз-

Віцця сучаснай мастацкай культуры. Тэн-

дэнцыя абнаўлення ў большай ці меншай

Ступені была характэрная для народнага

мастацтва на ўсіх этапах яго развіцця, але

сёння ў сувязі з дынамічнымі зменамі ў гра-

Удзельнікі вяселля. Воўчын Камянецкага

Раёна. Здымак 1914 г.

мадстве яна ўзмацнілася і паскорылася,

абумовіўшы розныя формы яго сучаснага

Бытавання21.

Сучаснае народнае мастацтва вызнача-

ецца не толькі разнапланавасцю мастацкіх

Характарыстык. Пашырылася сфера яго

бытавання, змяніўся склад спажыўцоў вы-

рабаў, што ў значнай ступені ўплывае і на

Асартымент, і на мастацкае вырашэнне, і на

сістэму вытворчасці гэтых вырабаў наро-

Днымі майстрамі.

Калісьці практычна адзіным і вытворцам,

і спажыўцом народнага мастацтва было ся-

Лянства. У значнай ступені ім яно застаецца

І сёння. У беларускай вёсцы людзі жывуць

гапоўным чынам у аднапавярховых драўля-

Ных дамах традыцыйнага тыпу, сярод пры-

роды, у натуральным акружэнні, захоўва-

ючы звыклы ўклад. Яны імкнуцца ўпры-

гожыць свой побыт і, не знаходзячы ў

Магазінах многіх адпаведных іх густу і запа-

трабаванням рэчаў, робяць іх самі, як ра-

білі і раней, але больш яркімі, дэкаратыў-

Нымі. Сцены нярэдка ад падлогі да столі

аздабляюцца разнастайнымі вышыўкамі,

Роспісам, узорыстымі тканінамі, разьбя-

нымі вырабамі, Значная ўвага надаецца

Таксама знешняму аздабленню дома і па-

дворка, распрацоўваюцца і пашыраюцца

Новыя віды архітэктурнага дэкору.

Аднак сёння гэта ўжо не такая масавая

З'ява, як раней. Народнае мастацтва не

Толькі звузіла свае маштабы, але нярэдка

становіцца справаю адзінкавых майстроў. У

сувязі з гэтым паўстае пытанне пра вызна-

Чальную асаблівасць народнага мастацт-

ва — калектыўнасць.

Калі разумець калектыўнасць не як хара-

ктар арганізацыі працы народных майстроў

У калектыве (такая спрошчаная думка пана-

вала ў 50-я гады), а як эстэтычную катэго-

Рыю, спосаб захавання і перадачы трады-

цый, сукупнасць капектыўнага вопыту мно-

гіх пакаленняў народных майстроў, пэўных

Ідэйна-мастацкіх прыкмет, характэрных для

народнай творчасці ў цэлым22 і народнага

мастацтва ў прыватнасці, то адсюль выніка-

Юць дзве высновы. Першая: носьбітам

калектыўнага можа быць і адзінкавы май-

стар, калі ён захоўвае і прадаўжае мясцо-

выя традыцыі рамяства; другая: калектыў-

насць і сёння з'яўляецца вызначальнай

Асаблівасцю народнага мастацтва. Такое

Прынцыпова важнае метадалагічнае вызна-

чэнне дазваляе адрозніваць калектыўную

творчасць народных майстроў ад індывіду-

Народнае мастацтва Беларусі на розных этапах яго бытавання

Алізаванай дзейнасці самадзейных маста-

коў, для якіх галоўным з'яўляецца не заха-

ванне і прадаўжэнне традыцый, а выяўлен-

Не індывідуальнага таленту і густу.

Гэта асабліва важна падкрэсліць у сувязі

з тым, што ў сучасным народным мастац-

Тве надзвычай вырасла роля творчай

Асобы. Такая з'ява адзначалася і раней,

Сёння ж яна стала масавая, характэрная для

Сучаснага народнага мастацтва. «Капі нават

На ранніх стадыях у гісторыі фапьклору

Роля асабістай творчасці відавочная, няма

нічога дзіўнага ў тым, што асабістая ініцыя-

тыва ў сучаснай народнай творчасці яшчэ

Больш прыкметная», — адзначае даспед-

чык фальклору В.Гусеў23.

Нельга не адзначыць пры гэтым, што та-

Кія творчыя асобы хоць і адчуваюць унутра-

ную патрэбу ў падтрымцы мясцовых

Традыцый, апе не пазбягаюць і новых з'я-

ваў. Асабістыя кантакты, сучасныя сродкі

масавай інфармацыі, удзел у выстаўках,

Міграцыйныя працэсы вядуць да аслаблення

Рэгіянальнай замкнёнасці. Майстры аб-

Меньваюцца вопытам, навыкамі рамяства,

пераймаюць лепшыя дасягненні. Гэтая ў цэ-

лым станоўчая з'ява, што ўзбагачае наро-

Днае мастацтва, пагражае і небяспекай

Страты мясцовай своеасаблівасці, у пер-

шую чаргу ў творчасці маладых майстроў,

слабей звязаных з традыцыямі. Яны ў ж о не

Адчуваюць унутранай патрэбы працаваць у

межах ранейшай стыпістыкі, таму ў іх твор-

часці так часта заўважаюцца праявы сама-

дзейнасці. Для майстроў старэйшага па-

калення, нават з досыць ярка выяўленай

Індывідуальнасцю, імправізацыйнасць за-

сноўваецца на грунце традыцыі, якая жы-

Віць іх творчасць нават пры самых смелых

Пошуках. У іх творах — чыста народнае

Разуменне простай, абагульненай формы,

выкарыстанне мінімальных выяўленчых

сродкаў, колішніх тэхнічных прыёмаў і спо-

сабаў апрацоўкі матэрыялаў. Нярэдка раз-

межаваць творчасць народных майстроў і

самадзейных мастакоў бывае не проста, і

нездарма ў рэспубліцы ў апошнія дзе-

сяцігоддзі выстаўкі праводзіліся пад шыль-

Дай «народнае мастацтва і самадзейная

Творчасць».

Праблема ўскладняецца тым, што ў су-

Часным народным мастацтве ёсць яшчэ

Адна асаблівасць: імкненне да станковых ві-

даў творчасці. Выклікана гэта рознымі