Беларуская граматыка для школ” Б. Тарашкевіча. Рэформа правапісу 1933 года. “правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі” 1959 года і 2008 года.

Тарашкевіца — назва літаратурнай нормы беларускай мовы, аснаванай на непрыйманні змяненняў моўнай рэформы 1933 года. Таксама гэтай назвай могуць азначаць толькі альтэрнатыўную арфаграфію або граматыку.

Тарашкевіч:

· Сiстэматызаваў i ўпарадкаваў арфаграфічныя нормы,

· Замацаваў аканне, яканне;дзеканне, цеканне-для ўласнабел.слоў;зацвярдзелыя, шыпячыя i р; фанет падаўжэнне;

· напiсанне iншамоўных слоў (адной лiтары замест падвоен-каса, маса)

· мяккi л – Лендан;

· адсутн. дзеканне/цеканне – студэнт, аптэка

· правапіс прыставак на з у адпаведнасці з фанетычным прынцыпам

· ў\й\і

· правапіс прыстаўных зычных

 

У 1918 годзе перад абвешчаннем БНР з’явілась неабходнасть кадыфікацыі бел. мовы. Было прапанавана некалькі варыянтаў:

· «Biełaruskaja hramatyka dla škoł» Браніслава Тарашкевіча (варыянт кірыліцай выйшаў у тым жа годзе, але пазней);

· «Hramatyka biełaruskaj mowy» Баляслава Пачопкі;

· «Biełaruski prawapis» Антона Луцкевіча і Яна Станкевіча;

· «Prosty sposab stаcca u karotkim časie hrаmatnym» Рудольфа Абіхта і Яна Станкевіча.

Варыянт Тарашкевіча быў выбраны, таму што ен быў найбольш поўным і згодным з рэчаіснасцю, акрамя таго ў ім былі практыкаванні, што рабіла граматыку карыснай для школ.

На падставе граматыкі ствараліся іншыя падручнікі і вучэбныя дапаможнікі:Я.Лесік “Практычная граматыка”(1922)і “Беларуская мова. Правапіс”(1923).Але!Існавалі пытанні ў датыкненні да запазычаных слоў і цвердасць з,с ц’:Лёндан,пазыцыя,газэта

1924-1929-працэс беларусізацыі ў 1926 склікана Акадэмічная канферэнцыя для рэформы беларускага правапісу. Праект быў распрацаваны і апублікаваны ў 1930г.,але ў канцы 20-х пачатку 30-х гг пачалася кампанія па “зліцці”нацый і нацыянальных моў праект быў забаронены, а яго аўтары(Лесік,Купала і інш.)былі рэпрэсірваны.

1933-з улікам новых тэндэнцый у грамадска-палітычным і кудьтурным жыцці Савет народных камісараў БССР выдаў праект “Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу”. А ў 1934 на аснове пастановы быў выдадзены звод арфаграфічных правіл “Правапіс беларускай мовы”,які ўвайшоў у гісторыю беларускай літаратурнай мовы як рэформа беларускага правапісу.Рэформа не была прынята за межамі БССР, у першую чаргу ў Заходняй Беларусі, і таксама ў бел. цэнтрах у Латвіі, Чэхіі і Германіі, адмоўна ставіліся да рэвормы і беларускія дыяспары у штатах, Аўстраліі і яшчэ шмат дзе.

Асноўнымі прычынамі гэтага былі русіфікатарскі характар рэформы і яе слабы навуковы фундамент (у складзе камісіі не было ніводнага языказнаўца, а мэтай іх было набліжэнне беарускай мовы да рускай, каб ненатуральна знішчыць адрозненні паміж народамі СССР).

Беларуская навуковая супольнасць у Вільні на сваім надзвычайным пасяджэнні 31 кастрычніка 1933 года прыняла рэзалюцыю аб непрыняцці рэформы. У выніку рэформы у бел. мову было перанесена каля 30 фанетычных і марфалагічным норм рускай мовы.

Пачыная з 1957 года нормы тарашкевіцы часткова вяртаюцца ў бел. мову. Аднак і да гэтага часу гэтая тэндэнцыя не прывяла да канчатковага пераходу да тарашкевіцы.

У 1988 у “ЛіМе” было апублікавана адкрытае пісьмо беларускіх літаратараў “Рэпрэсаваны правапіс” з заклікам да рэдактараў не змяняць аутарскі правапіс у тэкстах. Пад пісьмом падпісаліся Алесь Асташонак, Адам Глобус, Владимир Орлов і інш.

У пачатку 90-х на тарашкевіцэ выдаваліся газеты «Свабода», «Пагоня», «Наша ніва».

27 красавіка 2007 года IANA прысвоіла тарашкевіцы уласны моўны падтэг «tarask» (поунасцю: be-tarask).

Зараз тарашкевіца выкарыстоўваеццавыданнямі: газета «Наша ніва», часопіс «Arche», беларускімі службамі «Радио Свобода» і “Польского Радио”. Акрамя таго, гэты варыант нармалізацыі арфаграфіі выкарыстоўваецца ў беларускім раздзеле Вікіпедыі накласичным правапису (be-x-old:).

Асаблівасці таршкевіцы:

· У варыянце 2005 года ўведзена факультатыўная буква «ґ», обозначающая взрывной звук [г].

· Абазначэнне асимиляцыйнай мяккасці зычных пры дапамозе мяккага знака: сьнег, зьява, дзьве

· Фанетычны прынцып правапісу распаўсюджаны на зычныя і на стыкі слоў: стагодзьдзе, ня толькі, тэатар (у параўн. - стагоддзе, не толькі, тэатр)

· Запацычаные з заходнееўрапейскіх моў (акрамя англійскай) транлітэруюцца з мяккім [л’], з англійскай – з цвердым[л]: плян, лёгіка, Плятон, клон, дысплэй

· Гукі [п], [м], [б], [в], [н] перад галоснымі пярэдняга рада [е] у асноўным цвердыя: абанэнт, унівэрсытэт, мэтрапалітэн, дэбэт

· Не ўжываюцца фарманты -ір-/-ыр-: фармаваць, санкцыянаваць, замаскаваць; буксаваць — буксіраваць, камандаваць — камандзіраваць, касаваць — касіраваць

· Флексіі -ах, -ях назоўнікаў мужч. і сяр. рода М.скл. мн. л. могуць змяняцца на -ох, -ёх, але магчымы оба варыянта: у лясах — у лясох, у палях — у палёх

· Захаваны старыя варыянты геаграфічных назваў: Менск, Берасьце, Расея, Летува, Нямеччына, Ангельшчына.

У 1959 г. былі выдадзены “Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі”, падрыхтаваныя калектывам навуковых супрацоўнікаў Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа Акадэміі навук БССР пад кіраўніцтвам акадэмікаў К.К. Атраховіча (Кандрата Крапівы) і П.Ф. Глебкі. У складанні “Правіл беларускай арфаграфіі і пунктуацыі” прымалі ўдзел вядомыя вучоныя М.Г.Булахаў, П.М. Гапановіч, М.П. Лобан, М.Р. Суднік, П.П. Шуба. Частковыя змены правапісу, прынятыя ў 1957 г. і выдадзеныя ў 1959 г., не з’яўляліся рэформай, а ўдакладнялі і развівалі “Правапіс беларускай мовы”, выдадзены ў 1934 годзе. Арганізацыя і першыя крокі працы па ўдакладненні і ўдасканаленні правапісных нормаў беларускай мовы звязаны з імем Якуба Коласа, які на працягу некалькіх гадоў узначальваў арфаграфічную камісію і ўнёс вялікі ўклад у вырашэнне многіх прынцыпова важных пытанняў беларускага правапісу.

 

31.Закон Рэспублікі Беларусь “Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі” ад 23.07.2008.

Змены ў правапісе.

А.І.Падлужны,А.Е.Міхневіч,М.С.Яўневіч,Шуба,А.Г.Крывіцкі-на 1997-1998-рыхтавалі праект новых правілаў.

2006-В.І.Іўчанкаў,Лукашанец-новая група,якая рыхтуе праект

23 ліпеня 2008 г. быў прыняты Закон Рэспублікі Беларусь "Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі”, які з’яўляецца вынікам шматгадовай працы вялікага калектыву навукоўцаў і зацвярджае новую рэдакцыю існуючых "Правіл беларускай арфаграфіі і пунктуацыі”. Закон уступае ў дзеянне з 1 верасня 2010г.

Неабходнасць увядзення "Правіл беларускай арфаграфіі і пунктуацыі” абумоўлена наступнымі прычынамі:

ü Звод "Правіл беларускай арфаграфіі і пунктуацыі”, выдадзены ў 1959 г., ужо даўно стаў бібліяграфічнай рэдкасцю і амаль недаступны для карыстальнікаў.

ü Правапіс рэгламентуе аднастайную перадачу на пісьме жывой мовы, і таму ён не можа працяглы час заставацца без змен. Беларускі правапіс, які ў значнай ступені грунтуецца на фанетычным прынцыпе, асабліва адчувальны да любых змен у мове, таму ён таксама павінен перыядычна ўдакладняцца і ўдасканальвацца.

У падрыхтаваным Законе Рэспублікі Беларусь "Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі” ўдакладнены фармулёўкі, абноўлены ілюстрацыйны матэрыял. Правілы па-новаму згрупаваны, што робіць іх больш зручнымі для ўспрымання і засваення. У адпаведнасці з сучаснай моўнай практыкай зменшана колькасць выключэнняў. Многія напісанні падпарадкаваны агульным правілам, што прынцыпова аблягчае навучанне беларускай мове. У прыватнасці, у правілы беларускай мовы ўнесены наступныя змены:

1) пашыраецца прынцып перадачы акання пры напісанні запазычаных слоў. Прапануецца, напрыклад, пісаць трыа, адажыа, Токіа і пад. (паводле дзеючых "Правіл” пішацца трыо, адажыо, Токіо). У словах іншамоўнага паходжання канцавыя элементы –эр, -эль прапанавана перадаваць як –ар, -аль: прынтар, камп’ютар, пэйджар і пад. (паводле дзеючых "Правіл” пішацца прынтэр, камп’ютэр, пэйджэр);

2) паводле агульнага правіла перадачы на пісьме якання ў першым пераднаціскным складзе прапанавана пісаць словы дзявяты, дзясяты, сямнаццаць, васямнаццаць (паводле дзеючых "Правіл” пішацца дзевяты, дзесяты, семнаццаць, васемнаццаць);

3) пашыраецца напісанне нескладовага ў у большасці слоў іншамоўнага паходжання, напрыклад: ва ўніверсітэце, пасля ўнікальнай аперацыі, фаўна і г.д. (паводле дзеючых "Правіл” пішацца ва універсітэце, пасля унікальнай аперацыі, фауна);

4) у адпаведнасці з сучаснай моўнай практыкай уносяцца змены ў напісанне складаных і складанаскарочаных слоў. Напрыклад, прапануецца пісаць гаркам, газпрам і г. д. (паводле дзеючых "Правіл” пішацца гарком, газпром);

5) уніфікуецца напісанне мяккага знака ў прыметніках на –ск(і), утвораных ад уласных назваў. Прапанавана пісаць чаньчунскі, цяньшанскі, як і любанскі, астраханскі (паводле дзеючых "Правіл” пішацца чаньчуньскі, цяньшаньскі);

6) упарадкавана напісанне вялікай і малой літар у назвах органаў улады, арганізацый, прадпрыемстваў, устаноў, а таксама ў назвах асоб па пасадах, званнях, тытулах і г. д.;

7) уведзены новы параграф "Вялікая і малая літары ў назвах асоб, звязаных з рэлігіямі, у назвах міфалагічных і казачных герояў”. З вялікай літары прапануецца пісаць асабовыя назвы божастваў (бостваў) у рэлігійных культах, а таксама ўсе словы ў спалучэннях, якія змяшчаюць гэтыя назвы: Бог, Усявышні, Святая Троіца і інш.;

8) у пачатку і ў сярэдзіне слоў гукавое спалучэнне [й]+галосны перадаецца ётаванымі галоснымі, як і ў словах уласнабеларускіх: Нью-Ёрк, Ёфе;

9) рэгламентавана ўжыванне ў беларускай мове дзеясловаў іншамоўнага паходжання з суфіксам –ава- (-ява-) і –ірава- (-ырава-): ліквідаваць, а не ліквідзіраваць, акліматызаваць, а не аклімацізіраваць, але камандзіраваць, а не камандаваць, будзіраваць, а не будаваць і г.д.;

10) са зводу правіл выключаны раздзелы "Галосныя ў некаторых ненаціскных канчатках назоўнікаў”, "Галосныя ў некаторых канчатках прыметнікаў і займеннікаў”, "Галосныя ў ненаціскных асабовых канчатках дзеясловаў”. Палажэнні гэтых раздзелаў датычацца не правапісу, а словазмянення і знаходзяць адлюстраванне ў граматыцы беларускай мовы;

11) уведзены новы раздзел "Правапіс некаторых марфем”, у якім у сістэмным выглядзе сабраны звесткі пра правапіс прыставак, суфіксаў;

12) спрошчаны правілы пераносу слоў, што адпавядае сучасным выдавецкім тэхналогіям

32-33.Лексікалогія як раздзел мовазнаўства. Азначэнне слова як асноўнай адзінкі мовы. Лексічнае і граматычнае значэнні слова.

Лексікалогія – раздзел мовазнаўства, які вывучае слоўнікавы склад, лексіку мовы.

Функцыі:

· Выяўляе значэнне слова

· Яго стылістычныя ўласцівасці

· Шляхі ўзнікнення

· Актыўнасць слова ў мове

Вылучаюць лексікалогію:

· Агульную – устанаўлівае агульныя заканамернасці ў будове, функцыянаванні, развіцці лексікалогіі

· Прыватную – даследуе лексіку адной мовы

· Параўнальную – даследуе лексіку розных моў з мэтай вылучэння у ей роднасных сувязей

· Дастасоўная – складаецца з лінгвапедагогікі і культуры маўлення

Адгалінаванні лексікалогіі:

· Апамасіялогія – навука аб называнні словамі пэўных з’яў і прадметаў

· Семасіялогія – вывучае лексіч.знач.слоў і выразаў, прычыны,умовы змянэння знач. у працэсе гіст.развіцця

· Анамастыка-даслед.улас.імены

· Тэрміназнаўства

· Лексікаграфія-тэорыя і практыка складання слоўнікаў

· Этымалогія-гіст. паходжання слоў і марфем

· Стылістыка-выкарыстанне моўных сродкаў у адпаведнасці са стылем, вывучае стылі мовы

· Фразеалогія-вывуч.фразеалагізмы

Лексіка гэта:

· Сукуп. усіх слоў мовы, яе слоўнікавы склад

· Сукуп. слоў пэўнай сферы функцыянавання: дыялекты, тэрміналагіч.л.

· Сукуп. слоў блізкіх паводле паходжання: агульнаслав.л.

· Сукуп.слоў аб’яд.агульн.стылістыч.паметай:нейтральная л.,прастамоў.л.,экспрэс.л.

· Сукуп.слоў хар.для пэўн.літ. напрамку,маст.тв.,аўтара:рамантычная л.

Сучас.бел.слоўнікі ахопліваюць больш за 100тыс.слоў.

Задачы лексікі:

· Вывуч.і сістэматызацыя слоўнікавага складу

· Шляхі развіцця слоў і іх знач.

· Паходжанне слоў

· Сферы ўжывання

Слова – фан.і грам.аформленная адзінка мовы, якая з’яўл. сродкам намінацыі,мае пэўны сэнс і аднолькава разумеецца калектывам людзей.

Ф-цыі слова:

· Наменатыўная

· Адлюстраванне

· Адукацыйная

· Кантактная

· Экспрэсіўна-ацэначная

Прыкметы слова:

· Устойлівая фан.аформленасць(гук.абалонка)

· Гукавая непранікальнасць(у слова іншае слова не ўставіш)

· Узнаўляльнасць(у працэсе маўлення мы самі слова не ствараем, яно зах.у спадчыну, мы ўзнаўляем яго ў памяці)

· Ізаляванасць-носьбіт цэласнага значэння

Ад марфемы слова адрозніваецца:

· Можа быць падзельнай і непадзельнай моўнай адзінкай(марфема-толькі непадзел)

· Свабодна змяняе месца ў сказе

· Належыць да часціны мовы

Паводле ф-цыі ў мове словы бываюць:

· Паўназначныя(самастойныя)-абазнач.прадметы,выяўл.паняцці,маюць сінтакіч. самастойнасць.У сказе-члены. Могуць самі ўтвар.сказ

· Непаўназнач(служб.)-не маюць наменатыўнай ф-цыі і лексіч.знач.,не члены сказа

· Агульныя імены-назыв.рэаліі і паняцці пра іх, характэрна абагульненасці: студэнт-навучэнец ВНУ, студэнт-чалавек

· Уласныя імены-не маюць абагульненасці

· Замяшчальныя словы:займ.,займен.прысл. не назыв. рэаліяў, а толькі замяняюць паўназнач.словы,што перадаюць і

Граматычнае знач. -абстракт.знач.,што выяўл.у прыналеж.слова да пэўнага класа і выраж. іх фармальнымі сродкамі (канчаткі,суф.,нац).Гэта абагульненная знач.,уласцівае цэламу класу слоў:вішня,ліпа,школа(наз.ж.р.адз.л.). сукупнасць аднарод.грам. знач. утвар. грам. катэгорыю:грам.знач.м.р.,ж.р.,н.р.-утвар.катэгорыю роду

Лексіч.знач. -сэнсавае семантычнае напаўнэнне слова, якое гіст.замац.за пэўным гук. комплексам і з’яўл.адлюстр.аб’ектыўнай рэчаіснасці. У ім можа праяўл.нац.своеасаблів. мовы.У працэсе гіст.развіцця словы пашыр.\звуж.лексіч.знач.:жывот-жыцце,жывот (раней),сення-толькі жывот.Слова можа і цалкам выйсці з ужытку.

Тыпы лексіч.знач.:

1. па характару суаднясення з рэчаіснасцю:

· прамое

· пераноснае

2. па характару матываванасці:

· нематываванае-сэнс не выводзіцца з аднакараневых слоў, складаюцца толькі з кораня:стол

· матываванае- акрамя кораня маюць іншыя марфемы:настольнік

3. па лексічнай спалучальнасці:

· свабоднае- маюць найбольшыя спалучальныя магчымасці, шырока ўступаюць у сувязь з іншымі словамі. Аднак свабода спалучэння слоў адносная і не бясконцая. Яна можа быць у межах пэўных тэматычных груп па-за якімі спалучальнасць становіцца немагчымай. Свабоднымі бываюць як правіла прамыя значэнні слоў.

· Несвабоднае-істотна абмежаваныя ў сваей спалучальнасці. Сярод лексічна несвабодных вылучаюцца дзве групы значэнняў слова:

1.Фразеалагічна звязаныя-значэнне праяўляецца, рэалізуецца ў адзінкавых ці нешматлікіх устойлівых словазлучэннях.

2.Сінтаксічна абумоўленыя-якое слова набывае ў кантэксте, калі ўжываецца ў прамым значэнні.

4. па характару:

· намінатыўнае

· канататыўнае

ядро лексіч.знач.складаюць:

· дэнататыўны кампанент(прадметны)-суадносінасць слова са з’явамі рэчаіснасці. Абазнач.словам прадмет назыв.дэнататам(рэферэнт)

· сігніфікатыўны камп.-суаднос.слова з абазнач. ім паняццем. Сігніфікат –паняццевы змест моўнага знака. Паняцце-думка,якая ў абагульненная форме адлюстроўвае прадметы і з’явы шляхам фіксацыі іх уласцівасцяў,адзнакаў,дачыненняў.

· Нанатацыйны камп.-дадаткі да асн.знач.:стылістыч.,эмац.

Знач. слоў існуюць не ізалявана, а ў пэўных стасунках з іншымі словамі, утвараючы “семантычнае поле”-мноства слоў,якія звязв.з пэўным фрагментам рэчаіснасці: словы са знач. роднасці і сваяцтва:маці,бацька.

 

34.Полісемія, семантычная пераарыентацыя слова ў тэксце. Асаблівасці выкарыстання тропаў у СМІ.

Пад час узнікнення слова заўседы мае адно знач.(монасемія).у працэсе гіст.развіцця словы набыв.па некалькі знач.,як вынік пераносу называ з аднаго прадмета на іншы.

Полiсемiя - семант.пераарыентав.слова у тэксце, мнагазначнасць. Мнагазначнасць уласціва для дзеясловаў. Ісці 27 значэнняў. Палісемія выкарыстоўваеца для жартаў, каламбураў, анекдотаў, у рэкламе і інш. Усе значэнні мнагазначнага слова падаюцца ў адным слоўнікавым артыкуле.Монасеміі пртрымліваецца тэрміналогія, частка слоў роднасцi, некат.працэсы. Мнаг-ць – узнiкае шляхам пераносу значэння.

Асобныя варыянты шматзначнага слова ўтвараюць семантычныя варыянты. Варыянты ў шматзначным слове непаўназначныя: адны з іх сустракаюцца часцей і першымі прыгадваюцца ў памяці, другія-радзей. Таму адрозніваюць свабодныя і звязаныя значэнні. Свабоднае-тое, што назыв.рэалію, зразумелае і без кантэксту: зялены-колер(свабоднае), зялены-малады(звязанае). Адно з знач. шматзнач.слова асноўнае, яно дае падставу да ўзнікнення звязаных знач.. асноўнае знач. назыв.першасным, а астатнія-пераносным. Перанос.знач. абазнач. прадмет не непасрэдна, а праз першаснае знач. Набываючы перанос.знач.словы пераходзяць у іншае семантычнае поле, сінанімічны шэраг і антанімічную пару. Ад перанос.знач.,як фактаў мовы, трэба адроз. маўленчыя перанос.знач.-тропы,уласців. толькі для пэўнай сітуацыі, пэўнага пісьменніка,яне не агульнавядомыя, а індывідуальныя.

Віды тропаў:

· Метафара-перанос назвы з аднаго прадмета на іншы на падставе падабенства ў тых ці іншых адзнаках-колер,форма,якасці,ф-цыі. Гэта падабенства можа быць не толькі вонкавае, але і ўнутранае: крыло самалета. Віды: агульнамоўныя: гадзіннік ідзе, агульнамоўныя вобразныя: зорка экрану, агульнапаэтычныя, агульнамоўныя газетныя.

· метанiмiя (перанос назвы на iншы прадмет цi з`яву на падставе іх сумежнасці ў прасторы, часе або на падставе прычынна-выніковых сувязей: клас слухае

· сiнекдаха-разнавіднасць метаніміі, перанос цэлага на яго частку:ідзе рабочы клас

Найбольш пашыраныя ў СМІ:

· Эпітэт – вобразнае азначэнне, якое вылучае характэрную рысу прадмета, з’явы або дзеяння і надае ім эмацыйную афарбоўку: глыбокія вочы, вочы, як свет.

· Параўнанне – троп, заснаваны на збліжэнні прадметаў паводле іх падабенства.

· Алегорыя (іншасказанне) – выражэнне абстрактнага паняцця праз канкрэтны вобраз.

· Перыфраза – выраз, які з’яўляецца апісальнай перадачай сэнсу іншага выразу ці слова.

 

35.Моўныя рэсурсы і маўленчыя рэалізацыі лексічнай аманіміі. Тыпы амонімаў.

Аманімія – гук.супадзенне розных моўных адзінак,знач.якіх не звязана адно з адным. У лексікаграфічных даведніках амонімы падаюцца асобнымі слоўнікавымі артыкуламі, нумаруюцца з права ўверсе арабскімі лічбамі,забяспечваюцца адпаведнымі тлумачэннямі і ілюстрацыйным матэрыялам. Некаторыя моваведы лічаць аманімію адмоўнай з’явай. Амонімы як выразны стылістычны сродак для стварэння яркіх вобразаў, дасціпных шаржаў, жартаў у дзіцячых гумарыстычных і сатырычных творах. Стылістычны прыем выкарыстання такіх сродкаў называецца каламбур.Аманімія супрацьстаіць полісеміі,бо пры апошняй існуе адно слова з яго семантычнымі варыянтамі,а пры аманіміі-два і больш слоў з тоесным гучаннем:ласка-звярок,ласка-пяшчота. У лексікалогіі разглядаюцца лексічныя амонімы-словы аднаго граматычнага класса (адной часцiны мовы), яны супадаюць гучаннем і напiсаннем або ва усiх уласцiвых iм формах, або толькi часткова. Паводле гэтага падзяляюць на:

· Поўныя- супадаюць ва усiх граматычных формах: кавалер(1-нежанаты чал, асоба з ордэнамi).

· Няпоўныя- супадаюць гучаннем і напiсаннем не ва усiх уласцiвых ім грамм.формах: настойваць(1-патрабаваць)-неперах, (2-рабiць настойку)-перах.

Тыпы няпоўных амонiмау:

*амаформы(марфалагічныя)-звычайна словы розных часцін мовы:палi-палi

*амафоны(фанетычныя)-супад. у вымаўлен, адрозн у напiс: код-кот, казка-каска

*амографы(акцэнтуальныя)-пiш аднолькава, вымаўл. па-розн.:кАса-касА,

*сiнт.амонiмы-адн. па форме, розн сiнтаксiчн.ф-цыi:(яны) студыi (мн.лiк), (ей) студыi (адз.лiк)

Па марфалагiчнай будове амонiмы бываюць:

· невытворныя- у асноўным сустракаюцца сярод назоўнiкаў:таран-рыба

· вытворныя-сярод дзеясловаў (вЫхадзiць-многа прахадзiць, вылечыць).

 

36.Прычыны ўзнікнення і шляхі ўтварэння амонімаў. Тыпалогія і размежаванне аманіміі і полісеміі.

Паводле паходжання амонімы падзяляюцца на групы:

1. амонімы-розныя словы-узніклі ў выніку выпадковага супадзення: лук-цыбуля, лук-зброя

2. амонімы-былыя семантычныя варыянты шматзнач.слова-утварыліся, калі шматзнач.словы далека разышліся ў сваей семантыцы

Шляхi утварэння:

1.распад полiсемii

2.страта сэнс. сувязi памiж знач. мнагазнач. у минулым слова:гасцiнец 1)шлях;2)падарунак >госць-*купец*;каса1)вiд жаночай прыгажосцi;2)водмель;3)прылада для касьбы)

3.у выніку гукавога супадзення розных слоў паводле паходжання;

Прчыны ўзнiкнення – гукавае супадзенне этымалагiчна розных слоў:

1) спрадвечнабеларускiх i запазычаных(бор -1лес,2хiм);

2)запазыч. з розных моў(акцыя -1кашт.папера,2дзеянне);

3)запазыч.з адной i той жа мовы(крона-з ням.1вяршына,2грошы)

Размежаванне аманiмii i полiсемii:

1) семант.спосаб:прыналежнасць слоў да пэўнай лексiка-семантычный групы(журавель-1птушка,2прыстасаванне; гасцiнец-1шлях,2падарунак) + фанет.спосаб

2) сінтаксіч.спосаб:спалучальнасць з iнш.словамi (русая каса-новая жалезная касса;шыр.драуляная лава-горная расплауленая лава)

3)словаутв.спосаб: амонiмы трапляюць у розн. словаутв.рады (смалiць –смазаць смалой).

 

 

37.Паронімы. Міжмоўныя амонімы і паралексія.

Паронімы -аднакараневыя словы, якія маюць знешняе гукавое падабенства, але не тоесныя па марфемнай будове і розныя па лексічных значэннях.

Паронімы -словы адной часціны мовы, якія маюць днолькавыя граматычныя прыметы і суадносяцца паміж сабой па структуры. Сродак адрознення – суфiксы і прыстаўкi. Словы-паронімы маюць не аднолькавыя спалучальныя магчымасці.

Паралелічныя адносіны найбольш часта назіраюцца паміж прыметнікамі, назоўнікамі: давер і даверлівасць, дыпламат і дыпламант, спадчына і спадчыннасць, ганаровы і ганарысты, пісьмо і пісьменны, цікавы і цікаўны, цэглавы і цагляны

Большасць паронімаў утвараюць пары: водны-вадзяністы-вадзяны, гаспадарскі-гаспадарчы-гаспадарлівы, цыркулярны-цыркульны-цыркуляцыйны

Аднак гукавое падабенства паронімаў вядзе да іх няправільнага ўжывання. У моўнай практыцы, асабліва ў творах мастацкай літаратуры, паронімы выкарыстоўваюцца як сродак моўнай характарыстыкі персанажаў, а таксама для стварэння гумарыстычнага, камічнага або сатырычнага эфекту ў каламбурах, эпіграмах, шаржах, скорагаворках.

Збліжэнне ў межах аднаго кантэксту знешне сугучных слоў утварае асаблівую стылістычную фігуру-паранамазію:што вінен аддаць павінен

Ва ўмовах дзвухмоўя узнiклi мiжмоуныя амонiмы, паронiмы і паралексы. Звязана з iнтэрферэнцыяй узаемапранiкненнем: блага (бел)-дрэнна; блага-добра

Паралексы – словы з 2-х моў, якiя адрознiваюцца марфемнай структурай, вымаўленнем, нацiскам, прыналежнасцю да часцiны мовы і iнш:баразна-борозда, калiдор-коридор, бараноў-баранов, камянi-камнi, жасмiн-ясмiн

Тыпы: акцэнталагічныя,словаўтваральныя,граматычныя,марфалагічныя